TWIERDZENIA W NAUKACH SPOŁECZNYCH
1. Twierdzenia empiryczne i analityczne
Terminy, jakimi się posługujemy w nauce, służą do formułowania twierdzeń. Twierdzenie, to „zdanie orzekające coś o przedmiocie, którego dotyczy” (Nowak 1985:197). Zdania można klasyfikować ze względu na różne kryteria podziału. Można je dzielić na:
Rodzaje twierdzeń syntetycznych. Szczególnie istotne dla nauk społecznych są tu: zdania jednostkowe i zdania ogólne.
Niektóre terminy mają sens tylko na jednym z poziomów analizy socjologicznej lub twierdzenie wyraźnie odnosi się tylko do jednego poziomu. Socjologowie mogą przedstawiać wyniki swoich badań w postaci zdań ogólnych lub jednostkowych.
3. Zdania szczegółoweTrzecia kategoria zdań empirycznych (syntetycznych) to:
> Twierdzenie takie może podawać bezwzględną liczbę przedmiotów typu B w zbiorze A (np. „Około 21 milionów Polaków mieszka w miastach”).
> Może podawać stosunek liczby przedmiotów będących A i B zarazem do liczby przedmiotów typu A (np. „Spośród 36 milionów ludzi zamieszkujących Polskę, około 9 milionów to robotnicy i członkowie ich rodzin.”).
> Inna postać – podajemy odsetek lub proporcję (np. „Około ¼ ludności Polski stanowią robotnicy i ich rodziny.”)
4. Tezy i opisy statystyczneTwierdzenia statystyczne podają jak liczne spośród przypadków pewnej ogólniejszej kategorii nalezą do kategorii węższej, stanowiącej podzakres tej pierwszej.
Klas zjawisk stanowiących podzbiory „zbioru pełnego” (uniwersum) można wyodrębnić bardzo wiele, biorąc kolejno za podstawę ich wyodrębnienia różne własności i pytając o liczbę przedmiotów tworzących odpowiedni „wycinek” zbioru pełnego.
Możemy pytać – w odniesieniu do tego samego uniwersum – kolejno o liczbę mężczyzn w Warszawie, liczbę robotników – i uzyskiwać liczbowe charakterystyki każdego z tych podzbiorów z osobna.
Możemy udzielić odpowiedzi na te pytania podając:
Mówimy, że twierdzenia są rozstrzygalne, jeśli wiadomo, jakie obserwacje winny być przeprowadzone, aby rozstrzygnąć, czy jest ono prawdziwe. [206]
Kiedy przeprowadzenie takich obserwacji leży w zakresie możliwości danej nauki na danym etapie jej rozwoju – mówimy, że twierdzenie jest rozstrzygalne praktycznie.
W zależności od tego, czy pewne obserwacje wystarczą do uzasadnienia prawdziwości danej hipotezy – czy też do jej odrzucenia – będziemy mówić, że hipoteza ta jest weryfikowalna (potwierdzalna) lub falsyfikowalna (obalana).
Hipoteza jest:
~ WERYFIKOWALNA (potwierdzalna) - gdy pewne obserwacje wystarczą do uzasadnienia prawdziwości tej hipotezy
~ FALSYFIKOWALNA (obalana) - gdy pewne obserwacje wystarczą do jej odrzucenia
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Stefan Nowak, Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa 1985, s. 197-214.
Od praw nauki wymaga się aby:
> były sformułowane za pomocą uniwersalnych terminów jakiejś dyscypliny naukowej;
> orzekały zachodzenie określonych (ogólnych albo statystycznych) relacji między desygnatami tych terminów;
> były empirycznie rozstrzygalne g tzn. musi być wiadomo, jakie wyniki obserwacji prowadzą (zgodnie z regułami danej nauki) do ich uznania, a jakie do ich odrzucenia;
> były empirycznie uzasadnionymi twierdzeniami jakiejś nauki g tzn. musi być wiadomo, że w toku obserwacji rzeczywistości, której twierdzenia te dotyczą, zostały uzyskane wyniki wystarczające do uznania ich za prawa nauki.
Twierdzenia spełniające wskazane wyżej wymogi formalne, ale dotychczas nie uzasadnione w stopniu należytym – nazywamy HIPOTEZAMI.
Czyli, PRAWA NAUKI to uzasadnione empirycznie twierdzenia o uniwersalnej ważności.
Od praw nauki odróżniamy PRAWA STATYSTYCZNE oraz UOGÓLNIENIA HISTORYCZNE.
UOGÓLNIENIA HISTORYCZNE lub inaczej GENERALIZACJE HISTORYCZNE g podobnie jak prawa nauki mogą mieć ogólny (bezwyjątkowy) lub statystyczny charakter. Wyróżniają się tym, że ich podmiot jest nazwą ogólnohistoryczną lub: zakres podmiotu jest ograniczony czasowo-przestrzennymi współrzędnymi lub równoważnymi tym współrzędnym terminami historycznymi/ geograficznymi.
Np. uogólnienia dotyczące templariuszy, husytów lub twierdzenia w rodzaju:
„Każde dziecko w Polsce współczesnej poddane jest silnemu działaniu wartości patriotycznych.” [207]
„Wszyscy Polacy współcześni w wieku powyżej 50 lat zachowali silne wspomnienia z okresu wojny i okupacji.”
„Mieszkańcy współczesnej Europy Zachodniej mają stosunkowo wysokie szanse osiągnięcia wieku 70 lat życia.”
TWIERDZENIA LOKALIZACYJNE typ twierdzeń, w których podmiot zdania ogólnego jest terminem uniwersalnym, ale jego orzecznik ma charakter terminu historycznego. [209]
Np. „Wszystkie wypadki atomowego bombardowania miały miejsce w Japonii.”
„Wszystkie społeczeństwa określane mianem społeczeństw przemysłowych istnieją nie wcześniej niż w XIX wieku.”
„Wszystkie czarne łabędzie żyjące w warunkach naturalnych występują w Australii.”
= twierdzenia historyczne, w których podmiot jest nazwą uniwersalną a orzecznik nazwą historyczną (ogólną lub jednostkową).
Nauki społeczne są zainteresowane problemami czasowo-przestrzennej lokalizacji zjawisk i procesów, stąd twierdzenia lokalizacyjne występują w nich dość często.
Od praw nauki odróżniamy PRAWA STATYSTYCZNE.
„Twierdzenia „naprawdę ogólne”, tj. stwierdzające prawidłowości bezwyjątkowe, zdarzają się a nauce stosunkowo rzadko.” / 211s.
W badaniach dążymy na ogół do tego, aby wykryte zależności probabilistyczne były możliwie bliskie zależnościom ogólnym.
Statystyczny charakter twierdzenia polega na tym, że badacz nastawia się na:
~oszacowanie wielkości prawdopodobieństwa zajścia odpowiedniego zdarzenia w określonych przez to twierdzenie warunkach lub:
~określenie siły statystycznego związku (np. korelacji) między dwiema lub więcej zmiennymi.
Sformułowanie twierdzenia statystycznego może być też rezultatem
~obalenia twierdzenia ściśle ogólnego (prawa nauki lub generalizacji historycznej), gdy okazuje się, że odpowiednia zależność nie jest bezwyjątkowa.
~odpowiedzi na pytanie: „Jak często (z jakim prawdopodobieństwem) A pociąga za sobą B?”
np. „Prawdopodobieństwo, że urodzone dziecko będzie płci męskiej, jest nieco wyższe niż 0,5”przykłady pytań o prawdopodobieństwo – będących podstawą do twierdzeń statystycznych:
„Jakie jest prawdopodobieństwo dożycia do wieku 75 lat osoby liczącej dziś 35 lat?”
„Jakie jest prawdopodobieństwo pójścia na wyższa uczelnię dziecka z biednej rodziny chłopskiej?”
Relacje statystyczne mogą być opisywane przy użyciu wielkiego kwantyfikatora: „Każde A jest B.” lub przy użyciu terminów probabilistycznych: „60% A jest B”; P(BA)=0,6”
Im wyższe (bliższe jedności) jest prawdopodobieństwo wystąpienia zjawiska B w warunkach A, tym większa teoretyczna i praktyczna przydatność danej zależności probabilistycznej, ponieważ oznacza ona, ze z większą ufnością możemy oczekiwać zajścia B, kiedy stwierdzimy, że zaszło A.
Stąd w badaniach wiele wysiłków poświęca się, aby określić taki zespól warunków A, który z możliwie wysokim prawdopodobieństwem pozwala przewidzieć zajście B.
Pojęcie prawdopodobieństwa ma różne znaczenia:
(1) prawdopodobieństwo subiektywne – stopień pewności formułowanego sądu lub stopień kategoryczności czyjegoś przeświadczenia, iż zajdzie oczekiwane zdarzenie.
Np. Jeśli ktoś wie, że w zbiorowości, do której się udaje 99% członków stanowią osoby poniżej 20 lat – będzie niemal pewny, że pierwszy człowiek, którego w tej zbiorowości spotka, będzie miał poniżej 20 lat. Przesłanką jest uprzednia znajomość struktury wiekowej grupy. Oczekiwanie będzie formułowane z większym lub mniejszym stopniem ufności w zależności od subiektywnego psychicznego nastawienia obserwatora (pesymista – optymista).(2) prawdopodobieństwo obiektywne – dotyczy pewnych zbiorów/ serii zdarzeń, a nie charakteryzuje stopnia pewności/ kategoryczności sądów o nich. W tym przypadku twierdzenia określające prawdopodobieństwo zajścia pewnych zdarzeń odnoszą się do samych zdarzeń (a nie do oczekiwań obserwatora). Stanowi ono charakterystykę statystycznych rozkładów typowych dla tych zbiorów/ serii zdarzeń.
Np. „Prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia B ze względu na zajście innego zdarzenia A wynosi 0,3.”
Nie znaczy to, że na każde 10 zdarzeń A znajdą się 3 takie, którym towarzyszyć będą lub wystąpią po nich zdarzenia B.
Oznacza to jedynie, że w dowolnej serii zdarzeń A stosunek liczby zdarzeń AB do zdarzeń A „oscylować” będzie wokół 0,3.
Możliwe są takie serie, w których żadnemu A nie będzie towarzyszyć B, jak też takie, w których wszystkim A towarzyszyć będzie B.
Jeśli liczebność przebadanych zbiorów (serii) będzie wzrastać, lub jeśli będziemy sumować obserwacje z różnych zbiorów zdarzeń typu A, wówczas częstość zdarzeń B wśród A coraz bardziej zbliżać się będzie do granicy, którą stanowi 0,3.
„Szansa, że urodzone dziecko będzie chłopcem równa się 0,5.” - nie oznacza to, że połowa noworodków w każdym warszawskim domu to chłopcy. Ale jeśli sumować będziemy obserwacje kolejnych warszawskich mieszkań, lub śledzić dane z jednego roku lub szeregu kolejnych lat – to odsetek chłopców wśród ogółu dzieci coraz bardziej będzie dążyć do granicy, którą stanowi liczba 0,5.
(3) prawdopodobieństwo jako pewna własność dyspozycyjna pewnego jednostkowego układu (układów pewnej kategorii) – dyspozycja do generowania pewnych ciągów/serii zdarzeń probabilistycznych w rozumieniu prawdopodobieństwa obiektywnego.
Np.
Kostka do gry cechuje się probabilistyczną dyspozycją do wyniku równą 1/6 bez względu na to czy gramy nią czy nie.
Człowiek agresywny to ktoś, o kim sądzimy, że ma duże prawdopodobieństwo skierowania swej agresji na innych, o ile znajda się oni w jego zasięgu, i w tym dyspozycyjnym rozumieniu nie przestaje być on agresywny na bezludnej wyspie.
Termin „prawdopodobieństwo” rezerwujemy dla dostatecznie długich serii zdarzeń, takich, że częstość oczekiwanego następstwa oscyluje w wyróżnionych podseriach wokół pewnej stałej liczby p według reguł opisanych przez prawo wielkich liczb.
TWIERDZENIA PROBABILISTYCZNE takie, które określają prawdopodobieństwo zajścia pewnego zdarzenia przy założeniu, że zaszło inne.
PRAWA PROBABILISTYCZNE – orzekają o oczekiwanej częstości względnej pewnego rodzaju zdarzeń w ramach określonych dostatecznie długich serii losowych g a w konsekwencji: orzekają o szansie wystąpienia pojedynczych takich zdarzeń w warunkach określonych przez dane prawo.
Używane parametry statystyczne mogą odnosić się do skończonych i przebadanych populacji mających określoną lokalizację czasowo-przestrzenną. Twierdzenia zawierające takie opisy statystyczne (miary przeciętne, miary zróżnicowania/ rozproszenia) – są STATYSTYCZNYMI GENERALIZACJAMI HISTORYCZNYMI.
Jeśli natomiast określoną wartość parametru statystycznego możemy przypisać całej uniwersalnie pojmowanej klasie przedmiotów lub zdarzeń – to twierdzenie takie staje się UNIWERSALNYM TWIERDZENIEM STATYSTYCZNYM lub inaczej PRAWEM STATYSTYCZNYM.
Są one dość powszechne w naukach przyrodniczych.
Np. prawo okresu połówkowego rozpadu pierwiastków promieniotwórczych” g Prawdopodobieństwo, iż dowolny atom pierwiastka promieniotwórczego ulegnie rozpadowi w określonym odcinku czasu jest równe 0,5.
W socjologii rzadko można spotkać prawa uniwersalne typu probabilistycznego, które by ustalały uniwersalnie ważne prawdopodobieństwo zajścia B ze względu na jakieś A.
Z reguły nie udaje się ustalić uniwersalnie ważnych współczynników korelacji miedzy zmiennymi.
Prawa statystyczne występują tu natomiast w „słabszej” postaci, tzn. zdania stwierdzającego, że >
Między dwoma zjawiskami bez względu na historyczne współrzędne istnieje dodatnia zależność, co oznacza, że zajście jednego z nich (A) zawsze i wszędzie podnosi szansę zajścia drugiego (B), choć natężenia tej zależności nie można jednoznacznie określić tak, by jego wartość liczbowa była ważna „zawsze i wszędzie”.
Np.
Wysoka pozycja społeczna podnosi szansę identyfikacji z systemem, w którym się tę pozycję zajmuje.
Rygorystyczne wychowanie podnosi szansę posiadania osobowości autorytarnej.
Są to tzw. PRAWA KORELACYJNE – orzekają występowanie oraz znak (kierunek zależności), ale nie natężenie odpowiednich zależności.
Twierdzenia i prawa mogą układać się w struktury hierarchiczne, takie, że jedno jest bardziej ogólne od drugiego i zawiera je w sobie.
Bibliografia:
Stefan Nowak, Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa 1985, s. 197-214.
Terminy, jakimi się posługujemy w nauce, służą do formułowania twierdzeń. Twierdzenie, to „zdanie orzekające coś o przedmiocie, którego dotyczy” (Nowak 1985:197). Zdania można klasyfikować ze względu na różne kryteria podziału. Można je dzielić na:
- TWIERDZENIA EMPIRYCZNE, nazywane także zdaniami syntetycznymi
g twierdzi się coś o rzeczywistości dostępnej bezpośredniej lub pośredniej obserwacji.
Zdania te są prawdziwe, kiedy rzeczy/ zjawiska/ zdarzenia/ procesy/ regularności ich istnienia lub pojawiania się – są rzeczywiście takie, jak zdania te głoszą. Twierdzenia te są charakterystyczne dla nauk empirycznych (przyrodniczych, humanistycznych, społecznych). - TWIERDZENIA ANALITYCZNE
Prawdziwość tych zdań zagwarantowana jest w sposób bezpośredni/ pośredni przez umowy terminologiczne. Charakterystyczne dla nauk dedukcyjnych (logika, matematyka), w wersji pomocniczej funkcjonują w naukach empirycznych.
Rodzaje twierdzeń syntetycznych. Szczególnie istotne dla nauk społecznych są tu: zdania jednostkowe i zdania ogólne.
- ZDANIE JEDNOSTKOWE – takie zdanie, którego podmiot jest nazwą jednostkową. „Jeśli podmiotem zdania jest taki „przedmiot”, jak Jan Kowalski z ulicy Wilczej 21 w Warszawie, określony ankieter Ośrodka Badania Opinii Publicznej czy cesarz Napoleon I i wypowiedź orzeka coś o tym jednostkowym przedmiocie, to jest ona zdaniem jednostkowym.” Ale zdaniami jednostkowymi pozostają także: „ludność Polski”, „kultura francuska”, „protestantyzm Polski końca XVI wieku” (Nowak 1985: 197)
- ZDANIE OGÓLNE – takie zdanie, którego podmiot jest nazwą ogólną, a zdanie dotyczy wszystkich jej desygnatów. Są to zdania z wielkim kwantyfikatorem. Wśród zdań ogólnych możemy wyróżnić:~ ZDANIA OGÓLNO-TWIERDZĄCE („Każde A jest B”)„Każdy szlachcic – mężczyzna w Polsce feudalnej był obowiązany do służby wojskowej.”
„Każdy sposób zachowania się wzmacniany przez następującą po nim nagrodę utrwala się.”
„Każda grupa społeczna cechująca się odrębnością kulturową wykazuje tendencję do preferowania własnych wzorów kulturowych i niechęć do wzorów innych grup.”
~ ZDANIA OGÓLNO-PRZECZĄCE („Żadne A nie jest B”).„Żaden mieszczanin nie mógł zostać królem polskim.”
Niektóre terminy mają sens tylko na jednym z poziomów analizy socjologicznej lub twierdzenie wyraźnie odnosi się tylko do jednego poziomu. Socjologowie mogą przedstawiać wyniki swoich badań w postaci zdań ogólnych lub jednostkowych.
3. Zdania szczegółoweTrzecia kategoria zdań empirycznych (syntetycznych) to:
- ZDANIE SZCZEGÓŁOWE – twierdzenia, w których podmiot jest nazwą ogólną, ale orzecznik dotyczy niektórych spośród desygnatów podmiotu. W przeciwieństwie do zdań ogólnych – są to zdania z małym kwantyfikatorem i mają postać: „Niektóre A są B.”
„Niektórzy robotnicy mają drobnomieszczańskie wzory konsumpcji.”
„Niektórzy socjologowie są zwolennikami funkcjonalizmu.”
„Niektórzy przedstawiciele szlachty byli bardzo bogaci.”
„W niektórych małych grupach popularność i ocena sprawności jednostki nie pokrywają się ze sobą.”
„W niektórych kulturach zawodzi skuteczność bodźców materialnych jako czynnika podnoszenia produkcji.”
Zdanie szczegółowe może mieć dwojakie znaczenie. Może znaczyć:
~ „Co najwyżej niektóre A są B.” formułujemy takie twierdzenie, gdy weryfikując hipotezę będącą zdaniem ogólnym, stwierdzamy, że przebadane przypadki są z nią niezgodne = „Co najwyżej niektóre, ale na pewno nie wszystkie, A są B.” lub:
~ „Przynajmniej niektóre A na pewno są B.” formułuje ostrożny badacz, który weryfikując hipotezę, spotyka przypadki z nią zgodne, ale nie chce zaryzykować zbyt wcześnie twierdzenia ogólnego.
~ Jest jeszcze inne rozumienie zdania szczegółowego. „Niektóre” może także znaczyć: „pewne, ale nie wszystkie”. Wówczas zdanie: „Niektóre A są B” – oznacza, że „zarazem są takie A, które są B, jak i takie A, które do zakresu B nie należą.”
> Twierdzenie takie może podawać bezwzględną liczbę przedmiotów typu B w zbiorze A (np. „Około 21 milionów Polaków mieszka w miastach”).
> Może podawać stosunek liczby przedmiotów będących A i B zarazem do liczby przedmiotów typu A (np. „Spośród 36 milionów ludzi zamieszkujących Polskę, około 9 milionów to robotnicy i członkowie ich rodzin.”).
> Inna postać – podajemy odsetek lub proporcję (np. „Około ¼ ludności Polski stanowią robotnicy i ich rodziny.”)
4. Tezy i opisy statystyczneTwierdzenia statystyczne podają jak liczne spośród przypadków pewnej ogólniejszej kategorii nalezą do kategorii węższej, stanowiącej podzakres tej pierwszej.
Klas zjawisk stanowiących podzbiory „zbioru pełnego” (uniwersum) można wyodrębnić bardzo wiele, biorąc kolejno za podstawę ich wyodrębnienia różne własności i pytając o liczbę przedmiotów tworzących odpowiedni „wycinek” zbioru pełnego.
Możemy pytać – w odniesieniu do tego samego uniwersum – kolejno o liczbę mężczyzn w Warszawie, liczbę robotników – i uzyskiwać liczbowe charakterystyki każdego z tych podzbiorów z osobna.
Możemy udzielić odpowiedzi na te pytania podając:
- Bezwzględną liczbę przedmiotów typu B (liczebność B)
- Częstość ich występowania wśród ogółu przedmiotów typu A (częstość B).
Mówimy, że twierdzenia są rozstrzygalne, jeśli wiadomo, jakie obserwacje winny być przeprowadzone, aby rozstrzygnąć, czy jest ono prawdziwe. [206]
Kiedy przeprowadzenie takich obserwacji leży w zakresie możliwości danej nauki na danym etapie jej rozwoju – mówimy, że twierdzenie jest rozstrzygalne praktycznie.
W zależności od tego, czy pewne obserwacje wystarczą do uzasadnienia prawdziwości danej hipotezy – czy też do jej odrzucenia – będziemy mówić, że hipoteza ta jest weryfikowalna (potwierdzalna) lub falsyfikowalna (obalana).
Hipoteza jest:
~ WERYFIKOWALNA (potwierdzalna) - gdy pewne obserwacje wystarczą do uzasadnienia prawdziwości tej hipotezy
~ FALSYFIKOWALNA (obalana) - gdy pewne obserwacje wystarczą do jej odrzucenia
- Mogą istnieć pewne twierdzenia (hipotezy), które co najwyżej możemy obalić, ale nie możemy ich do końca w pełni potwierdzić (przykładem są ogólne prawa nauki).
- Inne z kolei można tylko potwierdzić, ale obalić ich niesposób (np. zdania szczegółowe, które twierdzą, że zjawiska jakiejś kategorii w ogóle, „gdzieś tam” istnieją lub mogą istnieć.
- Są również pewne twierdzenia (zdania jednostkowe/ zdania ogólne o skończonej klasie przypadków), które można zarówno zweryfikować, jak obalić.
Z pewnością jednak na hipotezy naszych badań nadają się tylko twierdzenia rozstrzygalne tzn. potwierdzane lub obalane). Do nauki zaliczamy jedynie te twierdzenia, które zostały potwierdzone w wyniku konfrontacji ich z rzeczywistością – bądź wytrzymały próby ich falsyfikacji.
Zdania ogólne (a szczególnie ich odmiana w postaci ogólnych praw nauki) są ideałem, do którego dąży każda nauka teoretyczna. Mimo to, w naukach społecznych najczęściej formułuje się i uzasadnia empiryczne twierdzenia statystyczne.
Zdania ogólne (a szczególnie ich odmiana w postaci ogólnych praw nauki) są ideałem, do którego dąży każda nauka teoretyczna. Mimo to, w naukach społecznych najczęściej formułuje się i uzasadnia empiryczne twierdzenia statystyczne.
5. Prawa nauki a generalizacje historyczneZdania ogólne stanowią kategorię niejednorodną – ze względu na podmiot: [206]
- Nazwa ogólna historyczna (np. „szlachcic w Polsce feudalnej”)
- Nazwa ogólna uniwersalna (np. „ grupa społeczna cechująca się odrębnością kulturową”)
Od praw nauki wymaga się aby:
> były sformułowane za pomocą uniwersalnych terminów jakiejś dyscypliny naukowej;
> orzekały zachodzenie określonych (ogólnych albo statystycznych) relacji między desygnatami tych terminów;
> były empirycznie rozstrzygalne g tzn. musi być wiadomo, jakie wyniki obserwacji prowadzą (zgodnie z regułami danej nauki) do ich uznania, a jakie do ich odrzucenia;
> były empirycznie uzasadnionymi twierdzeniami jakiejś nauki g tzn. musi być wiadomo, że w toku obserwacji rzeczywistości, której twierdzenia te dotyczą, zostały uzyskane wyniki wystarczające do uznania ich za prawa nauki.
Twierdzenia spełniające wskazane wyżej wymogi formalne, ale dotychczas nie uzasadnione w stopniu należytym – nazywamy HIPOTEZAMI.
Czyli, PRAWA NAUKI to uzasadnione empirycznie twierdzenia o uniwersalnej ważności.
Od praw nauki odróżniamy PRAWA STATYSTYCZNE oraz UOGÓLNIENIA HISTORYCZNE.
UOGÓLNIENIA HISTORYCZNE lub inaczej GENERALIZACJE HISTORYCZNE g podobnie jak prawa nauki mogą mieć ogólny (bezwyjątkowy) lub statystyczny charakter. Wyróżniają się tym, że ich podmiot jest nazwą ogólnohistoryczną lub: zakres podmiotu jest ograniczony czasowo-przestrzennymi współrzędnymi lub równoważnymi tym współrzędnym terminami historycznymi/ geograficznymi.
Np. uogólnienia dotyczące templariuszy, husytów lub twierdzenia w rodzaju:
„Każde dziecko w Polsce współczesnej poddane jest silnemu działaniu wartości patriotycznych.” [207]
„Wszyscy Polacy współcześni w wieku powyżej 50 lat zachowali silne wspomnienia z okresu wojny i okupacji.”
„Mieszkańcy współczesnej Europy Zachodniej mają stosunkowo wysokie szanse osiągnięcia wieku 70 lat życia.”
TWIERDZENIA LOKALIZACYJNE typ twierdzeń, w których podmiot zdania ogólnego jest terminem uniwersalnym, ale jego orzecznik ma charakter terminu historycznego. [209]
Np. „Wszystkie wypadki atomowego bombardowania miały miejsce w Japonii.”
„Wszystkie społeczeństwa określane mianem społeczeństw przemysłowych istnieją nie wcześniej niż w XIX wieku.”
„Wszystkie czarne łabędzie żyjące w warunkach naturalnych występują w Australii.”
= twierdzenia historyczne, w których podmiot jest nazwą uniwersalną a orzecznik nazwą historyczną (ogólną lub jednostkową).
Nauki społeczne są zainteresowane problemami czasowo-przestrzennej lokalizacji zjawisk i procesów, stąd twierdzenia lokalizacyjne występują w nich dość często.
Od praw nauki odróżniamy PRAWA STATYSTYCZNE.
„Twierdzenia „naprawdę ogólne”, tj. stwierdzające prawidłowości bezwyjątkowe, zdarzają się a nauce stosunkowo rzadko.” / 211s.
W badaniach dążymy na ogół do tego, aby wykryte zależności probabilistyczne były możliwie bliskie zależnościom ogólnym.
Statystyczny charakter twierdzenia polega na tym, że badacz nastawia się na:
~oszacowanie wielkości prawdopodobieństwa zajścia odpowiedniego zdarzenia w określonych przez to twierdzenie warunkach lub:
~określenie siły statystycznego związku (np. korelacji) między dwiema lub więcej zmiennymi.
Sformułowanie twierdzenia statystycznego może być też rezultatem
~obalenia twierdzenia ściśle ogólnego (prawa nauki lub generalizacji historycznej), gdy okazuje się, że odpowiednia zależność nie jest bezwyjątkowa.
~odpowiedzi na pytanie: „Jak często (z jakim prawdopodobieństwem) A pociąga za sobą B?”
np. „Prawdopodobieństwo, że urodzone dziecko będzie płci męskiej, jest nieco wyższe niż 0,5”przykłady pytań o prawdopodobieństwo – będących podstawą do twierdzeń statystycznych:
„Jakie jest prawdopodobieństwo dożycia do wieku 75 lat osoby liczącej dziś 35 lat?”
„Jakie jest prawdopodobieństwo pójścia na wyższa uczelnię dziecka z biednej rodziny chłopskiej?”
Relacje statystyczne mogą być opisywane przy użyciu wielkiego kwantyfikatora: „Każde A jest B.” lub przy użyciu terminów probabilistycznych: „60% A jest B”; P(BA)=0,6”
Im wyższe (bliższe jedności) jest prawdopodobieństwo wystąpienia zjawiska B w warunkach A, tym większa teoretyczna i praktyczna przydatność danej zależności probabilistycznej, ponieważ oznacza ona, ze z większą ufnością możemy oczekiwać zajścia B, kiedy stwierdzimy, że zaszło A.
Stąd w badaniach wiele wysiłków poświęca się, aby określić taki zespól warunków A, który z możliwie wysokim prawdopodobieństwem pozwala przewidzieć zajście B.
Pojęcie prawdopodobieństwa ma różne znaczenia:
(1) prawdopodobieństwo subiektywne – stopień pewności formułowanego sądu lub stopień kategoryczności czyjegoś przeświadczenia, iż zajdzie oczekiwane zdarzenie.
Np. Jeśli ktoś wie, że w zbiorowości, do której się udaje 99% członków stanowią osoby poniżej 20 lat – będzie niemal pewny, że pierwszy człowiek, którego w tej zbiorowości spotka, będzie miał poniżej 20 lat. Przesłanką jest uprzednia znajomość struktury wiekowej grupy. Oczekiwanie będzie formułowane z większym lub mniejszym stopniem ufności w zależności od subiektywnego psychicznego nastawienia obserwatora (pesymista – optymista).(2) prawdopodobieństwo obiektywne – dotyczy pewnych zbiorów/ serii zdarzeń, a nie charakteryzuje stopnia pewności/ kategoryczności sądów o nich. W tym przypadku twierdzenia określające prawdopodobieństwo zajścia pewnych zdarzeń odnoszą się do samych zdarzeń (a nie do oczekiwań obserwatora). Stanowi ono charakterystykę statystycznych rozkładów typowych dla tych zbiorów/ serii zdarzeń.
Np. „Prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia B ze względu na zajście innego zdarzenia A wynosi 0,3.”
Nie znaczy to, że na każde 10 zdarzeń A znajdą się 3 takie, którym towarzyszyć będą lub wystąpią po nich zdarzenia B.
Oznacza to jedynie, że w dowolnej serii zdarzeń A stosunek liczby zdarzeń AB do zdarzeń A „oscylować” będzie wokół 0,3.
Możliwe są takie serie, w których żadnemu A nie będzie towarzyszyć B, jak też takie, w których wszystkim A towarzyszyć będzie B.
Jeśli liczebność przebadanych zbiorów (serii) będzie wzrastać, lub jeśli będziemy sumować obserwacje z różnych zbiorów zdarzeń typu A, wówczas częstość zdarzeń B wśród A coraz bardziej zbliżać się będzie do granicy, którą stanowi 0,3.
„Szansa, że urodzone dziecko będzie chłopcem równa się 0,5.” - nie oznacza to, że połowa noworodków w każdym warszawskim domu to chłopcy. Ale jeśli sumować będziemy obserwacje kolejnych warszawskich mieszkań, lub śledzić dane z jednego roku lub szeregu kolejnych lat – to odsetek chłopców wśród ogółu dzieci coraz bardziej będzie dążyć do granicy, którą stanowi liczba 0,5.
(3) prawdopodobieństwo jako pewna własność dyspozycyjna pewnego jednostkowego układu (układów pewnej kategorii) – dyspozycja do generowania pewnych ciągów/serii zdarzeń probabilistycznych w rozumieniu prawdopodobieństwa obiektywnego.
Np.
Kostka do gry cechuje się probabilistyczną dyspozycją do wyniku równą 1/6 bez względu na to czy gramy nią czy nie.
Człowiek agresywny to ktoś, o kim sądzimy, że ma duże prawdopodobieństwo skierowania swej agresji na innych, o ile znajda się oni w jego zasięgu, i w tym dyspozycyjnym rozumieniu nie przestaje być on agresywny na bezludnej wyspie.
Termin „prawdopodobieństwo” rezerwujemy dla dostatecznie długich serii zdarzeń, takich, że częstość oczekiwanego następstwa oscyluje w wyróżnionych podseriach wokół pewnej stałej liczby p według reguł opisanych przez prawo wielkich liczb.
TWIERDZENIA PROBABILISTYCZNE takie, które określają prawdopodobieństwo zajścia pewnego zdarzenia przy założeniu, że zaszło inne.
PRAWA PROBABILISTYCZNE – orzekają o oczekiwanej częstości względnej pewnego rodzaju zdarzeń w ramach określonych dostatecznie długich serii losowych g a w konsekwencji: orzekają o szansie wystąpienia pojedynczych takich zdarzeń w warunkach określonych przez dane prawo.
Używane parametry statystyczne mogą odnosić się do skończonych i przebadanych populacji mających określoną lokalizację czasowo-przestrzenną. Twierdzenia zawierające takie opisy statystyczne (miary przeciętne, miary zróżnicowania/ rozproszenia) – są STATYSTYCZNYMI GENERALIZACJAMI HISTORYCZNYMI.
Jeśli natomiast określoną wartość parametru statystycznego możemy przypisać całej uniwersalnie pojmowanej klasie przedmiotów lub zdarzeń – to twierdzenie takie staje się UNIWERSALNYM TWIERDZENIEM STATYSTYCZNYM lub inaczej PRAWEM STATYSTYCZNYM.
Są one dość powszechne w naukach przyrodniczych.
Np. prawo okresu połówkowego rozpadu pierwiastków promieniotwórczych” g Prawdopodobieństwo, iż dowolny atom pierwiastka promieniotwórczego ulegnie rozpadowi w określonym odcinku czasu jest równe 0,5.
W socjologii rzadko można spotkać prawa uniwersalne typu probabilistycznego, które by ustalały uniwersalnie ważne prawdopodobieństwo zajścia B ze względu na jakieś A.
Z reguły nie udaje się ustalić uniwersalnie ważnych współczynników korelacji miedzy zmiennymi.
Prawa statystyczne występują tu natomiast w „słabszej” postaci, tzn. zdania stwierdzającego, że >
Między dwoma zjawiskami bez względu na historyczne współrzędne istnieje dodatnia zależność, co oznacza, że zajście jednego z nich (A) zawsze i wszędzie podnosi szansę zajścia drugiego (B), choć natężenia tej zależności nie można jednoznacznie określić tak, by jego wartość liczbowa była ważna „zawsze i wszędzie”.
Np.
Wysoka pozycja społeczna podnosi szansę identyfikacji z systemem, w którym się tę pozycję zajmuje.
Rygorystyczne wychowanie podnosi szansę posiadania osobowości autorytarnej.
Są to tzw. PRAWA KORELACYJNE – orzekają występowanie oraz znak (kierunek zależności), ale nie natężenie odpowiednich zależności.
Twierdzenia i prawa mogą układać się w struktury hierarchiczne, takie, że jedno jest bardziej ogólne od drugiego i zawiera je w sobie.
Bibliografia:
Stefan Nowak, Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa 1985, s. 197-214.
Komentarze